Letterbak: de complete gids voor kiezen, vullen en ophangen

Een letterbak is de platte lade uit de drukkerij waarin de loden letters gesorteerd lagen, zodat de zetter een pagina met de hand kon samenstellen. Nu hangt hij aan de muur, en in plaats van letters staan er snuisterijen, keramiek, souvenirs en kleine kunstwerkjes in. Wat er precies in komt, bepaal je zelf. Voor het formaat kun je uitgaan van de plek: 50 x 50 cm boven een bureau, 70 x 70 cm boven een dressoir, hoge formaten voor een smalle strook muur. Hij hangt aan een ophangbeugel die je eerst waterpas zet. Een goed uitgangspunt is het midden op ongeveer 145 tot 155 cm boven de vloer. Dat was het korte antwoord. Hieronder het lange: waar de letterbak vandaan komt, waarom het geen opbergkast is, wat anderen erin zetten, welk materiaal tegen aanraken kan en hoe je hem in één keer recht aan de muur krijgt.

In dit artikel

• Wat is een letterbak?
• Waar komt de letterbak vandaan?
• Is een letterbak opbergruimte of decoratie?
• Welk formaat letterbak kies je?
• Wat zet je in een letterbak?
• Hoe style je hem zonder dat het rommelig wordt?
• Waarvan moet een letterbak gemaakt zijn?
• Hoe hang je een letterbak op?
• Vierkant of hoog: welke vorm past bij jouw muur?
• Veelgestelde vragen

Wat is een letterbak?

Het woord dekt twee dingen. Oorspronkelijk is een letterbak gereedschap uit de drukkerij: een platte lade, verdeeld in kleine vakken, één voor elke letter in loden zetsel. Nu denken de meeste mensen aan de versie aan de muur, waarin de vakken geen letters sorteren maar elk één ding dragen: een stuk keramiek, een souvenir, een klein beeldje. Hij is plat, meestal 6 tot 12 cm diep. Daardoor ligt hij dicht tegen de muur en lees je hem als een vlak, niet als een meubel dat de kamer in steekt. De vakken zijn het hele punt. Op een lange plank gaan de dingen op een rij staan en lopen ze in elkaar over. In een raster krijgt elk stuk zijn eigen lijstje en zijn eigen lucht eromheen.

Nu vangt hij op wat te klein is voor een kast en te persoonlijk voor een la. Snuisterijen van reizen, keramiek in klein formaat, stenen en schelpen, een paar kleine kunstwerkjes, één plantje. Dingen die los in een kamer verdwijnen, maar die samen in een raster iets worden waar je bij stilstaat.

Waar komt de letterbak vandaan?

Uit de drukkerij. De naam zegt het zelf: de zetter zette de pagina letter voor letter, en die letters haalde hij uit de letterbak. De vakken waren verdeeld naar hoe vaak een letter nodig was, de drukste lagen het dichtst bij de hand. De hoofdletters lagen in de bovenkast en de kleine letters in de onderkast, en daarom heten kleine letters in het Nederlands tot vandaag nog onderkast. Een letterkast was dus gereedschap, geen decoratie, en een drukke drukkerij had er tientallen in gebruik.

Toen het loodzetsel in de jaren zestig en zeventig werd vervangen door fotozetsel en later door digitaal drukwerk, ruimden de drukkerijen op en werden de bakken goedkoop. Mensen namen ze mee naar huis, hingen ze op en vulden de vakken met miniatuurtjes, vingerhoedjes, souvenirs en kleine keramiek. Dat is het beeld dat de meeste Europeanen boven de vijftig voor zich zien bij het woord. Het is ook de reden dat de letterbak een nostalgische reputatie heeft die hij allang niet meer verdient.

De moderne versie houdt het idee vast en laat de miniatuurschaal los. Minder en grotere vakken. Asymmetrie in plaats van een strak rechthoekig raster. Kleur die in het materiaal zelf zit in plaats van er als lak bovenop te liggen. Wat overblijft is een meubel dat zich gedraagt als een kunstwerk dat je kunt bewerken.

Is een letterbak opbergruimte of decoratie?

Decoratie. Opbergruimte was hij zolang hij in de drukkerij stond, maar aan een muur in huis staat hij dichter bij een schilderij dan bij een kast. Dat verschil bepaalt al het andere: waar je hem ophangt, wat erin komt en welk formaat je koopt.

Opbergmeubels worden afgerekend op hoeveel ze kwijt kunnen. Een wandkast doet zijn werk door de dingen achter een deur te verzamelen. Een letterbak wordt afgerekend op compositie, net als een schilderij. Zijn taak is een handvol dingen een lijst en een beetje plechtigheid te geven. Hij valt uit elkaar op het moment dat je er alles in gaat parkeren wat nergens anders hoort. Sleutels, opladers, kassabonnen en losse batterijen horen in een la, niet in het zicht in een raster op ooghoogte.

De praktische test: als je een ding niet met plezier op een foto van de kamer zou zien staan, hoort het niet in de letterbak. De rest volgt daaruit vanzelf.

Welk formaat letterbak kies je?

Kies op de muur, niet op hoeveel dingen je hebt. De fout die de meeste mensen maken, is te klein kiezen. Een letterbak die te klein is voor een grote muur lijkt een postzegel, terwijl een die het vlak goed vult er bijna altijd bewust uitziet. Hangt hij boven een meubel, dan kun je hetzelfde richtpunt gebruiken als bij het ophangen van schilderijen: een breedte van ongeveer tweederde van het meubel eronder is een goed startpunt.

Formaat	Vorm	Waar hij past
50 x 50 cm	Vierkant	Boven een bureau, in de hal, op een smalle muur tussen twee deuren
70 x 70 cm	Vierkant	Boven een dressoir, een bank of een eettafel
90 x 90 cm	Vierkant	Een muur helemaal voor zichzelf, of het middelpunt van een groep
50 x 70 cm	Hoog	Een smalle strook muur, een hal, naast een deurpost
70 x 90 cm	Hoog	Boven een sidetable of een ladekast
90 x 110 cm	Hoog	Een hoge muur in een kamer met hoge plafonds

Eén ding dat de tabel niet laat zien: het aantal vakken volgt het formaat niet. NicNac en NicNac Tall hebben allebei 17 vakken, welk formaat je ook kiest. Een groter formaat geeft je dus grotere vakken, niet meer vakken. Het formaat gaat over de muur, en over hoe groot de dingen zijn die je wilt laten zien.

Twee praktische dingen. Ten eerste: koop voor de muur die je nu hebt, niet voor de verzameling die je je voorstelt. Een letterbak die bij de muur past, ziet er vanaf dag één goed uit, ook lang voordat elk vak bezet is. Ten tweede: twijfel je op een grote lege muur tussen twee formaten, dan is de grootste bijna altijd de juiste. Een muur vergeeft royaal makkelijker dan voorzichtig.

Wat zet je in een letterbak?

Waar je graag naar kijkt. Er zijn geen regels voor wat er in de vakken mag. Sommige dingen vallen alleen makkelijker op hun plek dan andere, en daarin zit het hele verschil tussen een letterbak die samengesteld oogt en een die aan een rommelmarkt doet denken.

Dingen die bijna altijd werken: een klein schaaltje of een espressokopje van keramiek, een steen of een schelp van een bepaalde reis, een klein plantje in een sobere pot, een ansichtkaart die tegen de achterwand leunt, een klein beeldje of houten figuurtje, twee of drie doosjes ter grootte van een luciferdoosje, een kaarsstompje in een houder. Dingen die bijna nooit werken: alles van plastic met een logo, alles wat je opbergt in plaats van laat zien, en meer dan één ding per vak in de kleinste formaten.

Wil je één greep die bijna altijd werkt, dan zijn het de hoogtes. Iets hoogs in één vak, iets middelhoogs ernaast, iets laags of plats in een derde. Herhaald over het raster is het die afwisseling die voorkomt dat het geheel een muur van gelijke klompjes wordt.

Hoe style je hem zonder dat het rommelig wordt?

Er is geen goed en fout, maar een paar grepen maken verschil: verschillende hoogtes, en één kleur die terugkomt. Hoe vol de letterbak moet zijn, is puur een kwestie van smaak. Sommigen willen elk vak bezet en lang iets om naar te kijken, anderen willen lucht en weinig stukken. Allebei werkt. Wat een letterbak rommelig laat ogen, is zelden het aantal dingen. Het is dat ze te veel op elkaar lijken: dezelfde hoogte, hetzelfde materiaal, hetzelfde formaat over het hele vlak. Dan zit er geen ritme in, en glijdt je oog er gewoon vanaf.

Drie grepen doen het meeste werk. Neem je twee of drie materialen in plaats van zeven, bijvoorbeeld keramiek, hout en één metaal, dan gaan de dingen op een familie lijken. Komt één kleur op minstens twee plekken terug, dan worden tegenoverliggende hoeken van het raster aan elkaar geknoopt. En oneven groepjes zitten bijna altijd beter dan even. Twee dingen naast elkaar lees je als een paar en ga je vergelijken, drie lees je als een compositie.

En wissel daarna met de seizoenen. Wat een letterbak kan en een ingelijste print niet: hij is nooit af. Wissel in december drie dingen, zet ze in februari terug, en de muur voelt nieuw zonder dat je iets gekocht hebt. Hoe één sterke kleur zich in een Scandinavisch interieur gedraagt, gaan we dieper in op in Kleur in het Scandinavisch interieur.

Waarvan moet een letterbak gemaakt zijn?

Van iets waarbij de kleur er helemaal doorheen zit. Bij een letterbak zijn het de randen die je ziet, en die hangen op ooghoogte. Een tafel krijgt zijn krassen op een horizontaal vlak waar je overheen kijkt. Een letterbak draait elke rand recht naar je toe, en om elk vak loopt er één. Daar komt bij dat je er iedere keer dat je iets verzet met je hand in gaat. Daarom is de materiaalkeuze hier minder cosmetisch dan hij lijkt.

Massief hout is het klassieke antwoord. Het is eerlijk en veroudert mooi, alleen is het zelden gekleurd te krijgen zonder beits of lak, en dan zit je weer bij een laag die op het hout ligt. Gelakt MDF heeft dezelfde zwakte, alleen zichtbaarder. De kleur is een laag van ongeveer 0,1 tot 0,3 mm op een lichte plaat. Bij de eerste stoot op een vakrand staat er een licht litteken dat je dwars door de kamer ziet. Dun multiplex met bedrukte folie heeft hetzelfde probleem, plus het risico dat de folie in de hoeken loslaat.

Doorgekleurde houtvezelplaat lost het anders op. In een materiaal als Valchromat® worden de vezels met pigment gekleurd voordat de plaat geperst wordt, waardoor de kleur van het oppervlak tot in de kern dezelfde is. Een kras op een vakrand legt gewoon meer van dezelfde tint bloot, en de rauwe zaagrand mag als onderdeel van het ontwerp in het zicht blijven in plaats van afgeplakt te worden. De plaat is bovendien dichter en ongeveer 30 % sterker dan gewoon MDF. Voor een meubel dat aan een ophangbeugel hangt, scheelt dat. Het hele verhaal over het materiaal staat in Wat is Valchromat?

Hoe hang je een letterbak op?

Zet eerst de ophangbeugel waterpas, en hang de letterbak er daarna in. Zet het midden gerust op ongeveer 145 tot 155 cm boven de vloer. Het ophangen gaat snel, want de beugel zit erbij en de letterbak wordt er gewoon in gehangen. Zorgvuldigheid loont maar op één punt: het waterpas krijgen van de beugel.

De werkwijze. Markeer de plek van de beugel met een waterpas of een app, en zet bij beide schroefgaten een potloodstreepje. Boor de gaten, zet de pluggen, schroef de beugel vast en controleer nog één keer of hij waterpas hangt voordat je de letterbak erin tilt. Loop drie meter naar achteren en kijk ernaar voordat je de vakken vult. Een millimeter scheef bij de beugel zie je dwars door een kamer.

Over de bevestiging: bij NicNac zitten Fischer universele pluggen, die in de meeste muurtypes houden, gipsplaat inbegrepen. Is de gipsplaat zacht, dan kun je het gat 0,5 tot 1 mm kleiner boren dan aangegeven, zodat de plug beter grijpt. De volledige montagehandleiding staat op de site.

Twee dingen over de plek. Hang hem op de hoogte van de dingen waar je naar wilt kijken, en dat betekent meestal iets lager dan je denkt als hij boven een bank of dressoir hangt, ongeveer 20 tot 30 cm boven het meubel. En vermijd een muur met het hele jaar door directe middagzon. Dat geldt overigens voor alle gekleurde oppervlakken, stof en hout inbegrepen.

Vierkant of hoog: welke vorm past bij jouw muur?

Neem vierkant als de muur breder is dan hoog, en hoog als je de hoogte hebt maar niet de breedte. Het is de vorm van het stuk muur dat je hebt die de keuze maakt.

Het vierkante formaat past waar de muur breder is dan hoog, en dat is hij meestal boven een meubel. Een dressoir, een bank, een eettafel of een lage bank laten daarboven een breed vlak muur vrij, en daar is het vierkante makkelijk te plaatsen. Het is ook het formaat dat zich het beste laat groeperen. Twee of drie in verschillende maten en kleuren naast elkaar werken als één samenhangende wand.

Het hoge formaat is voor de muren waar de breedte ontbreekt. Een strook muur tussen twee deuren, een hal waar je doorheen loopt in plaats van in zit, of de plek naast een hoog raam. Het trekt het oog omhoog en gebruikt de hoogte die boven de meubels anders leeg blijft.

Veelgestelde vragen

Hoe hoog moet een letterbak hangen?

De meeste mensen hangen hem met het midden op ongeveer 145 tot 155 cm boven de vloer. Dat is de standaardhoogte voor kunst in een galerie en brengt de vakken op prettige ooghoogte. Hangt hij boven een meubel, dan is het meubel het uitgangspunt. Ongeveer 20 tot 30 cm vrije muur tussen de bovenkant van het dressoir of de rugleuning van de bank en de onderkant van de letterbak is een goed richtpunt.

Hoeveel gewicht kan een letterbak dragen?

Ruim voldoende voor de keramiek, stenen, planten en herinneringen waarvoor hij bedoeld is. Voorwaarde is dat de bevestiging bij de muur past. De grens ligt bijna nooit bij de letterbak zelf, maar bij de bevestiging in de muur. Bij NicNac zitten Fischer universele pluggen, die in de meeste muurtypes houden. Volg de meegeleverde montagehandleiding en verdeel zwaardere dingen over meerdere vakken in plaats van één hoek te belasten.

Hoe maak je een letterbak schoon?

Stof af met een zachte, droge doek. Heeft hij meer nodig, gebruik dan een licht vochtige doek en droog meteen na. Vermijd scherpe schoonmaakmiddelen en schuursponsjes, die gaan ten koste van het oppervlak. Is de letterbak geolied, zoals NicNac met Rubio Monocoat®, dan kun je het oppervlak opfrissen met de eigen refresh spray van de fabrikant als het na verloop van tijd dof oogt.

Is een letterbak hetzelfde als een diepe lijst?

Ze overlappen, maar zijn niet hetzelfde. Een diepe lijst, een zogenoemde shadow box, is meestal één lijst met glas ervoor. Hij is gebouwd om één opstelling te beschermen die je zelden verandert. Een letterbak is open en verdeeld in meerdere vakken, waardoor je er makkelijk in kunt reiken en dingen kunt verzetten. Wil je iets dat je door het jaar heen kunt bewerken, dan is het open raster het bruikbaarste van de twee.

Zien letterbakken er ouderwets uit?

De antieke versie uit de drukkerij kan dat, omdat de heel kleine vakken bij miniatuurtjes en vingerhoedjes passen. Moderne versies ontlopen dat met minder en grotere openingen, asymmetrische indelingen en effen vlakken. Die lees je als hedendaagse wandobjecten, niet als nostalgie. Wat een opstelling dateert is eerder de inhoud dan de letterbak, dus wissel af en toe.